భారతదేశం నేడు (ఫిబ్రవరి 28, 2026) జాతీయ సైన్స్ దినోత్సవాన్ని ఘనంగా జరుపుకుంటుంది. ప్రఖ్యాత భౌతిక శాస్త్రవేత్త సర్ సీవీ రామన్.. సరిగ్గా 98 ఏళ్ల క్రితం, అంటే 1928 ఫిబ్రవరి 28న ‘రామన్ ఎఫెక్ట్’ను ప్రపంచానికి చాటిచెప్పారు. ఈ చరిత్రాత్మక ఆవిష్కరణే ఆయనకు 1930లో నోబెల్ బహుమతిని తెచ్చిపెట్టింది. సైన్స్ నో రంగంలోబెల్ అందుకున్న తొలి ఆసియావాసిగా రామన్ చరిత్ర సృష్టించారు. ఆ మహనీయుని స్మరణార్థం, దేశంలో శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని, పరిశోధనా జిజ్ఞాసను పెంచే లక్ష్యంతో ప్రతి ఏటా ఈ రోజు సైన్స్ పండుగలా ఉంటుంది.
నేషనల్ సైన్స్ డే 2026 థీమ్- వికసిత భారత్ నిర్మాణంలో మహిళా శాస్త్రవేత్తలు..
ఈ ఏడాది జాతీయ సైన్స్ దినోత్సవం కోసం ప్రత్యేకంగా “వికసిత భారత్లో మహిళా శాస్త్రవేత్తల పాత్ర” (విజ్ఞానశాస్త్రంలో మహిళలు: ఉత్ప్రేరక విక్షిత్ భారత్) అంటే ఇతివృత్తాన్ని ఏంచుకుంది కేంద్ర శాస్త్ర సాంకేతిక మంత్రిత్వ శాఖ. భారత అభివృద్ధిలో మహిళా పరిశోధకుల భాగస్వామ్యాన్ని గుర్తించి, వారిని ప్రోత్సహించడమే దీని ప్రధాన ఉద్దేశం.
ఈ సందర్భంగా ఢిల్లీలోని విజ్ఞాన్ భవన్లో భారీ ఎత్తున జాతీయ స్థాయి వేడుకలు జరుగుతున్నాయి. భారత ప్రభుత్వ ప్రధాన శాస్త్ర సాంకేతిక సలహాదారు ప్రొఫెసర్ అజయ్ కుమార్ సూద్ ప్రాజెక్ట్ ఈ కార్యక్రమాలు ప్రారంభమయ్యాయి. స్వదేశీ ఏరోస్పేస్, రక్షణ రంగ సాంకేతికతపై డాక్టర్ వీ అయ్యంగార్, కీలక ఖనిజాలు, లోహాలపై డాక్టర్ కే బాలసుబ్రమణియన్ తమ ప్రసంగాల ద్వారా దిశానిర్దేశం చేస్తున్నారు. అలాగే డైరెక్ట్-టు-మొబైల్ (డీ2ఎం) బ్రాడ్కాస్టింగ్ రంగంలో విప్లవాత్మక మార్పుల గురించి శశి ఎస్ వెంపటి వివరిస్తున్నారు.
పరిశోధనశాల నుంచి ప్రజల చెంతకు..
సైన్స్ అంటే ప్రయోగశాలలకే పరిమితం కాకుండా, సామాన్య ప్రజలు, ముఖ్యంగా విద్యార్థులకు చేరువ చేసేలా అనేక కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు.
బెంగళూరులో సందడి: రామన్ రీసెర్చ్ ఇన్గ్రేడ్ (ఆర్ఐ) తన 98వ ఆవిష్కరణ వార్షికోత్సవాన్ని పురస్కరించుకుని ‘ఓపెన్ డే’ నిర్వహిస్తోంది. ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు పాఠశాలలకు చెందిన వెయ్యికి పైగా విద్యార్థులు ఇక్కడి లైవ్ ప్రయోగాలు, శాస్త్రీయ ప్రదర్శనలను తిలకిస్తారు. సైన్స్ క్విజ్, ఫోటోగ్రఫీ పోటీలు విద్యార్థుల్లోని సృజనాత్మకతను వెలికితీస్తున్నాయి.
ముంబైలో ఉత్సాహం: హోమీ భాభా సెంటర్ ఫర్ సైన్స్ ఎడ్యుకేషన్ (టీఐఎఫ్ఆర్) ఆధ్వర్యంలో విద్యార్థుల కోసం రాకెట్ ప్రయోగాలు, సూర్యుని మచ్చల పరిశీలన (సన్ స్పాడ్ అబ్జర్వేషన్), పజిల్స్ వంటి వినూత్న కార్యక్రమాలను ఏర్పాటు చేశారు.
నేటి కాలంలో సైన్స్ దినోత్సవం ఎందుకు ముఖ్యం?
కేవలం ఒక ఆవిష్కరణను గుర్తు చేసుకోవడమే కాదు.. దేశ భవిష్యత్తును నిర్మించే వేదికగా ఈ రోజు నిలుస్తోంది.
విద్యార్థుల్లో ప్రశ్నించే తత్వాన్ని, శాస్త్రీయ ఆలోచనా విధానాన్ని పెంచడం.
పరిశోధనలను ప్రభుత్వ విధానాలతో అనుసంధానం చేయడం.
రక్షణ, డిజిటల్ కమ్యూనికేషన్, సుస్థిర అభివృద్ధి రంగాల్లో స్వదేశీ పరిజ్ఞానాన్ని హైలైట్ చేయడం.
స్టెమ్ (సైన్స్, టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్మ్యాథ్స్) రంగాల్లో మహిళల భాగస్వామ్యాన్ని పెంపొందించడం.
భారతదేశం స్వయంసమృద్ధి (ఆత్మనిర్భర్) సాధించే దిశగా అడుగులు వేస్తున్న తరుణంలో, ఆర్థిక వృద్ధికి, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశ ప్రతిష్ఠను పెంచడానికి సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీయే కీలకమని ఈ వేడుకలు పునరుద్ఘాటిస్తున్నాయి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు-
1. జాతీయ సైన్స్ దినోత్సవాన్ని ఫిబ్రవరి 28న ఎందుకు జరుపుకుంటాం?
చాలా మంది జాతీయ సైన్స్ దినోత్సవం అంటే సర్ సీవీ రామన్ పుట్టినరోజు అనుకుంటారు, కానీ అది నిజం కాదు. 1928 ఫిబ్రవరి 28న ఆయన తన అద్భుత ఆవిష్కరణ ‘రామన్ ఎఫెక్ట్’ గురించి ప్రపంచానికి అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఈ చరిత్రాత్మక విజయానికి గుర్తుగా, దేశంలోని యువతలో శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని పెంపొందించేందుకు భారత ప్రభుత్వం 1986లో ఈ రోజున ‘జాతీయ సైన్స్ దినోత్సవం’గా ప్రకటించింది.
2. అసలు ‘రామన్ ఎఫెక్ట్’ అంటే ఏంటి?
సరళంగా చెప్పాలంటే, కాంతి ఒక పారదర్శకమైన పదార్థం (ద్రవం లేదా వాయువు) గుండా ఉన్నప్పుడు, ఆ కాంతి కిరణాలు ఆ పదార్థంలోని పదార్థాలతో ఢీకొని విక్షేపణం (స్కాటరింగ్) చెందుతాయి. ఇలా జరిగినప్పుడు కాంతి తన రంగును లేదా తరంగదైర్ఘ్యాన్ని (వేవ్లెంట్) మార్చుకుంటుంది. దీనినే ‘రామన్ ఎఫెక్ట్’ అంటారు.
ఈ ఆవిష్కరణ ఎందుకు అంత గొప్పదంటే.. కాంతికి, పదార్థానికి మధ్య శక్తి మార్పిడి జరుగుతుందని ఇది నిరూపించింది. ప్రతి పదార్థానికి ఒక ప్రత్యేకమైన ‘రామన్ స్పెక్ట్రమ్’ ఉంటుంది. అంటే, ఒక పదార్థం ‘ఫింగర్ ప్రింట్’ను కనుగొనడం అన్నమాట. నేడు ఈ టెక్నాలజీని వైద్య రంగంలో క్యాన్సర్ నిర్ధారణకు, భద్రతా రంగంలో పేలుడు పదార్థాలను గుర్తించడానికి విస్తృతంగా వాడుతున్నారు.
3. జాతీయ సైన్స్ దినోత్సవం సందర్భంగా ఇచ్చే అత్యున్నత పురస్కారం ఏది?
సైన్స్ రంగంలో విశేష కృషి చేసిన వారికి ఇచ్చే అత్యున్నత గౌరవం శాంతి స్వరూప్ భట్నాగర్ ప్రైజ్. దీనిని తరచుగా జాతీయ సైన్స్ దినోత్సవం వేదికగా ఉంటారు. 2026 థీమ్ ‘మహిళా శాస్త్రవేత్తల’ గురించి, ఈ ఏడాది మహిళా పరిశోధకులకు ఇచ్చే ప్రత్యేక పురస్కారాలపై ప్రభుత్వం దృష్టి సారించింది.